Kiedy twój dziadek był w twoim wieku, komputer zajmował całe pomieszczenie, a telefon był przykręcony do ściany w przedpokoju. Dziś w kieszeni nosimy urządzenia tysiące razy potężniejsze, a sztuczna inteligencja stała się częścią naszej codzienności, często w sposób tak subtelny, że nie zdajemy sobie z tego sprawy. Dlatego właśnie rozmowa o AI z najstarszym pokoleniem nie jest już kwestią ciekawostki technologicznej, lecz realnej potrzeby. To rozmowa o bezpieczeństwie, o szansach i o zrozumieniu świata, który zmienia się w zawrotnym tempie.
Seniorzy zasługują na to, by czuć się pewnie w cyfrowej rzeczywistości. Nie chodzi o to, by każdy siedemdziesięciolatek został programistą czy ekspertem od algorytmów. Chodzi o podstawową wiedzę, która pozwoli rozpoznać zarówno możliwości, jak i pułapki nowej technologii. Bo AI może być wspaniałym narzędziem wsparcia w codziennym życiu, ale może też stać się bronią w rękach oszustów. I właśnie dlatego warto, by twój dziadek wiedział, z czym ma do czynienia.
Czym właściwie jest sztuczna inteligencja?
W skrócie, sztuczna inteligencja (AI) to komputer/program, który uczy się na podstawie doświadczenia, podobnie jak człowiek. Sztuczna inteligencja to programy komputerowe, które potrafią rozpoznawać wzorce, wyciągać wnioski i podejmować decyzje na podstawie ogromnych ilości informacji. Podobnie jak dziecko które uczy się rozpoznawać koty, oglądając tysiące zdjęć kotów, aż w końcu potrafi wskazać kota na każdym obrazku. Tyle że AI robi to w tempie, które dla ludzkiego mózgu jest nieosiągalne.
Nie jest to magia ani świadoma istota, choć czasem może tak wyglądać. To po prostu bardzo zaawansowane narzędzie matematyczne, które przetwarza dane i szuka w nich regularności. Podobnie jak kalkulator wykonuje skomplikowane obliczenia, których nie chce nam się robić ręcznie, tak AI analizuje informacje w sposób, który byłby dla człowieka zbyt czasochłonny lub po prostu niemożliwy.
AI w codziennym życiu
Twój dziadek prawdopodobnie już korzysta z AI, nawet o tym nie wiedząc. Kiedy smartfon automatycznie rozpoznaje twarze na zdjęciach i grupuje fotografie według osób, to właśnie jest zasługa sztucznej inteligencji. Gdy telewizor rekomenduje filmy na podstawie wcześniej obejrzanych programów, znowu działa sztuczna inteligencja. Asystenci głosowi w telefonach, którzy odpowiadają na pytania i ustawiają przypomnienia, to kolejny przykład tej technologii w praktyce.
W szpitalach AI pomaga lekarzom analizować zdjęcia rentgenowskie i tomograficzne, często wykrywając zmiany, które mogłyby umknąć ludzkiemu oku. W bankach chroni przed oszustwami, analizując nietypowe transakcje. W nawigacji GPS AI przewiduje korki i proponuje objazdy. AI jest wszędzie wokół nas, działając w tle i czyniąc nasze życie wygodniejszym, bezpieczniejszym i bardziej efektywnym.
Bariera wejścia do korzystania z AI, jest dużo mniejsza. Tworzenie obrazków, czy rozmawianie z Chat GPT, jest proste, jeśli ktoś umie korzystać z smartfona.
Do tej pory, każda nowa technologia, tworzyła pewną barierę wersja dla seniorów. Co prawda od kilkunastu lat, technologia jest coraz bardziej intuicyjna, ale w praktyce, była ona bardziej intuicyjna dla młodych osób. Seniorzy którzy umieli obsługiwać komputer i telefon, często długo zwlekali z nauczeniem się obsługi smartfonów tabletów (i ekranów dotykowych). Podobnym wyzwaniem były socjalmedia.
Choć tworzenie sztucznej inteligencji jest trudne, to korzystanie z niej, jest już bardzo łatwo. Nie trzeba znać podstaw uczenia maszynowego, żeby generować obrazki w Chat GPT. Jeśli ktoś umie obsługiwać smartfona, czy komputera, to korzystanie z Chat GPT nie powinno być większą barierą (jeśli tylko zachęci się daną osobę do tego).
Nie chodzi o same obrazki i filmy, a o świadomość tego jak łatwo się to tworzy, i poznanie praktycznego korzystania z sztucznej inteligencji.
Na wielu mediach społecznościowych, a zwłaszcza na Facebooku, plagą są posty wygenerowane w AI, przedstawiające ckliwe historie. Opis posta sugeruje że jest to prawdziwe zdjęcie, co jest sednem problemu. Grafiki tworzone w AI są często dobrym narzędziem do robienia szybkich ilustracji, ale ważne jest żeby one nigdy nie udawały prawdziwych zdjęć.
Obecnie da się już generować grafiki i filmy które są na pierwszy rzut oka wyglądają realistycznie, co pokazuje poniższa gra:
Przy czym generowanie realistycznych zdjęć jest trudniejsze, i nie każdy temat da się w ten sposób zilustrować. Ale nawet na proste grafiki, które dla wielu ludzi w oczywisty sposób są fejkowe, nabierają się tysiące emerytów.
Można się uczyć rozpoznawania grafik tworzony w AI na podstawie przykładów, ale najlepszym sposobem jest po prostu tworzenie ich samodzielnie. Często jest to też po prostu przyjemne.
Dla większości osób, tworzenie grafik w AI nie będzie miało praktycznego zastosowania. Natomiast umiejętności zdobyte przy generowaniu grafik, przydają się przy rozmawianiu z Chatem GPT/generowaniem tekstu, co daje wymierne korzyści w życiu praktycznie każdego.
AI pomagające w hobby, czy uprawie roślinek.
Nie wiesz czemu umiera Ci roślinka? Wystarczy zrobić zdjęcie, wrzucić je do Chat GPT albo Google lens, i zapytać się co jest nią nie tak. Dodatkowo można opisać historię rośliny, ostatnie wydarzenia itd.
Pomoc w gotowaniu.
Internet jest pełen przepisów i poradników, możemy znaleźć też wiele filmów tłumaczących krok po kroku jak coś gotować. Ale nie zawsze wszystko idzie zgodnie z planem, i tu sztuczna inteligencja potrafi dać konkretne wskazówki o tym jak naprawić dany posiłek. Jeśli nie mamy wszystkich składników, Chat GPT może powiedzieć co da się łatwo zastąpić bardziej dostępnymi produktami, jaki to będzie miało wpływ na smak, a czego nie powinnyśmy zastępować. Jeśli przepis był przewidziany na 4 osób, AI w prosty sposób może podać przepis na dwie osoby.
Możemy też podać składniki jakie są w domu (albo po prostu zrobić zdjęcie lodówki i produktów), i spytać się co da się z tego zrobić.
Jeśli ktoś zna podstawy gotowania, to korzystanie z wsparcia AI jest stosunkowo bezpieczne. Choć trezba pamiętać że modele językowe mogą zmyślać niektóre rzeczy, w takim przypadku trzeba je weryfikować w zewnętrznych źródłach. Warto jest też pytać się modelu, czy jest pewny tego co napisał.
Podstawowa zasada: trzeba się upewnić, że model wie że chodzi nam o gotowanie. Gdy zapytamy się Chat GPT o to: jak usmażyć kurczaka, jest to oczywiste, ale gdy pytamy się np. „o to jak zastąpić sól”, trzeba dodać że chodzi o spożywanie soli przez człowieka. Znany jest przypadek gdzie Chat GPT polecił zastąpienie soli kuchennej (chlorku sodu), bromkiem sodu, co ma zastosowanie w chemii, ale nie ma zastosowania w gastronomii.
Pamięć i AI dziennik
Wiele osób starszych mierzy się z problemami z pamięcią. Jednym z sposobów radzenia sobie z tym problemem, jest robienie notatek. Natomiast można się w nich gubić, a żeby znaleźć konkretną rzecz, trzeba wiedzieć czego się szuka. Często użyteczne jest więc tworzenie notatek bezpośrednio w Chat GPT, dzięki czemu można potem prosić model o przypomnienie najważniejszych rzeczy. Można też tworzyć notatki w innych narzędziach, a potem wrzucać tekst do modelu. Trzeba oczywiście pamiętać o podstawowych zasadach bezpieczeństwa, takich jak nie wrzucanie tam prywatnych danych, czy np. haseł. Co prawda wątpię żeby Sam Altman kiedykolwiek użył hasła do Facebooka Grażyny lat 56 z Krakowa, ale jest to dobry nawyk który warto pielęgnować.
Szanse, czyli jak sztuczna inteligencja może ułatwić życie seniorom
Zdrowie i bezpieczeństwo
Jednym z najważniejszych obszarów, w których AI może wspierać osoby starsze, jest opieka zdrowotna. Inteligentne zegarki i opaski potrafią monitorować tętno, wykrywać nieregularności rytmu serca, a nawet przewidywać ryzyko upadku. Niektóre urządzenia automatycznie wzywają pomoc, gdy wykryją nagłe zatrzymanie ruchu połączone z silnym wstrząsem, co może oznaczać upadek. To może uratować życie, szczególnie osobom mieszkającym samotnie.
Aplikacje zdrowotne przypominają o przyjęciu leków, śledzą objawy chorób przewlekłych i pomagają w komunikacji z lekarzami. Telemedycyna napędzana przez AI umożliwia konsultacje bez wychodzenia z domu, co jest szczególnie ważne dla osób o ograniczonej sprawności ruchowej. Systemy te mogą też analizować sposób mówienia i wykrywać wczesne oznaki demencji lub innych schorzeń neurologicznych, często na długo przed tym, zanim pojawią się wyraźne objawy.
W domach inteligentne czujniki mogą monitorować codzienne rutyny i alarmować rodzinę, gdy coś wymyka się spod kontroli. Jeśli dziadek zawsze wstaje o siódmej i nagle nie ma żadnej aktywności do południa, system może wysłać powiadomienie do bliskich. To dyskretna forma opieki, która nie ogranicza samodzielności, ale daje poczucie bezpieczeństwa zarówno seniorowi, jak i jego rodzinie.
Kontakt z rodziną i walka z samotnością
Samotność to jeden z największych problemów osób starszych. AI może pomóc w utrzymywaniu kontaktu z rodziną poprzez uproszczone interfejsy do wideorozmów, które automatycznie łączą z bliskimi jednym dotknięciem. Asystenci głosowi pozwalają dzwonić lub wysyłać wiadomości bez konieczności pisania na małej klawiaturze telefonu. Wystarczy powiedzieć „zadzwoń do wnuczki”, a system wykonuje resztę.
Coraz popularniejsze stają się też cyfrowi towarzysze, programy oparte na AI, które prowadzą rozmowy, grają w gry, czytają książki lub po prostu słuchają. Choć nie zastąpią one prawdziwych relacji międzyludzkich, mogą wypełnić samotne chwile i zapewnić formę stymulacji intelektualnej. Niektóre z tych systemów są zaprojektowane specjalnie z myślą o seniorach, oferując proste w obsłudze interfejsy i naturalne rozmowy.
Technologia tłumaczenia głosowego otwiera też możliwość kontaktu z krewnymi żyjącymi za granicą, którzy może nie mówią już po polsku. AI może tłumaczyć w czasie rzeczywistym, umożliwiając rozmowy, które wcześniej były niemożliwe lub bardzo utrudnione.
Samodzielność i niezależność
AI może przedłużyć okres, w którym seniorzy mogą żyć samodzielnie we własnych domach. Inteligentne systemy domowe zapalają światło, gdy wykryją ruch, regulują temperaturę, zamykają drzwi i okna. Mogą też automatycznie wyłączać niebezpieczne urządzenia, jak płyta kuchenna, jeśli przez długi czas nic się na niej nie dzieje.
Zakupy online wspierane przez rekomendacje AI pomagają zamawiać produkty bez wychodzenia z domu. Systemy rozpoznawania głosu umożliwiają sterowanie domem bez potrzeby zapamiętywania skomplikowanych procedur. Asystenci mogą przypominać o ważnych sprawach, prowadzić kalendarze, a nawet pomagać w rozwiązywaniu codziennych problemów, odpowiadając na pytania i tłumacząc skomplikowane zagadnienia prostym językiem.
Nawigacja wspomagana przez AI pomaga w poruszaniu się po mieście, wskazując najbezpieczniejsze trasy, miejsca z ławkami do odpoczynku czy toalety publiczne. Dla osób z problemami ze wzrokiem istnieją aplikacje, które rozpoznają przedmioty, czytają teksty na głos i opisują otoczenie.
Zagrożenia
Oszustwa i deepfake’i
Niestety, ta sama technologia, która może pomóc, może też zaszkodzić. Oszuści coraz częściej wykorzystują AI do tworzenia przekonujących fałszywek. Deepfake’i, czyli wideo i nagrania audio wygenerowane przez sztuczną inteligencję, potrafią naśladować głos i wizerunek prawdziwych osób z przerażającą dokładnością. Przestępcy dzwonią do seniorów, udając ich wnuki czy dzieci, prosząc o pilną pomoc finansową. Głos brzmi identycznie, używane są znane zdrobnienia, wspominane szczegóły z życia rodziny, wszystko wydaje się prawdziwe.
Seniorzy, często kierujący się sercem i chęcią pomocy bliskim, mogą łatwo paść ofiarą takich oszustw. Dlatego złotą zasadą powinno być: jeśli ktoś dzwoni z prośbą o pieniądze, nawet jeśli to brzmi jak twój wnuk, zawsze rozłącz się i zadzwoń na znany ci numer tej osoby, aby sprawdzić, czy to naprawdę ona. Prawdziwy krewny zawsze zrozumie taką ostrożność.
AI wykorzystywana jest też do tworzenia fałszywych profili w mediach społecznościowych, które budują zaufanie przez miesiące, by w końcu wyłudzić pieniądze lub dane osobowe. Oszuści używają zdjęć wygenerowanych przez AI, które pokazują osoby nieistniejące, ale wyglądające całkowicie realnie.
Prywatność i dane osobowe
Systemy AI potrzebują danych, by działać. Dużo danych. I tutaj pojawia się problem prywatności. Urządzenia wyposażone w AI często zbierają informacje o naszych nawykach, zdrowiu, lokalizacji, kontaktach. Te dane mogą być wykorzystywane do targetowania reklam, ale mogą też wpaść w niepowołane ręce w przypadku wycieku lub włamania.
Seniorzy powinni wiedzieć, że inteligentne asystenty nasłuchują, czekając na komendę aktywującą, a kamery w urządzeniach mogą potencjalnie zostać zhakowane. Nie oznacza to, że należy całkowicie unikać tych technologii, ale warto zachować podstawowe zasady bezpieczeństwa: używać silnych haseł, aktualizować oprogramowanie, a przede wszystkim świadomie decydować, które dane chcemy udostępniać.
Warto też rozmawiać z dziadkami o tym, jakie informacje są bezpieczne do podawania w internecie, a jakich nigdy nie należy ujawniać. Numer PESEL, dane karty płatniczej, pełny adres zamieszkania to informacje, których nie powinniśmy rozdawać przypadkowym aplikacjom czy stronom internetowym.
Fejkowe strony dające „darmowy” dostęp do AI.
W sieci pojawia się coraz więcej podejrzanych stron, które kuszą hasłami typu „darmowy ChatGPT”, „nielimitowany dostęp do AI” czy „AI bez rejestracji”. Brzmi kusząco? To właśnie na tym polega pułapka.
Czym one są naprawdę?
Takie strony często:
- Wyłudzają dane osobowe i loginy
- Instalują złośliwe oprogramowanie
- Pobierają opłaty za rzekomo „darmowe” usługi
- Sprzedają twoje dane reklamodawcom
- Podszywają się pod legalne serwisy AI
Jak je rozpoznać?
Zwróć uwagę na czerwone flagi: dziwne adresy URL (np. „chatgpt-free-pl.xyz”), brak informacji o firmie, agresywne pop-upy, prośby o numer karty „tylko do weryfikacji”, obietnice zbyt piękne, by były prawdziwe.
W szczególności należy uważać na narzędzia AI które chcą być pobrane na nasz komputer.
Co robić?
Korzystaj tylko z oficjalnych źródeł. Jeśli chcesz testować AI, większość firm (jak Anthropic, OpenAI, Google) oferuje legalne darmowe wersje swoich narzędzi. Nie musisz ryzykować bezpieczeństwa dla „darmowego” dostępu, który i tak nie jest darmowy.
Pamiętaj: jeśli coś wygląda podejrzanie, prawdopodobnie tak jest.
Część z takich stron jest typowym oszustwem, część po prostu wymaga opłat (mimo reklamowania się jako darmowa usługa). Dodatkowo, nasze dane są jeszcze mniej bezpieczne niż to jest w przypadku korzystania z Claude, Chat GPT, Gemini, Groka czy Bielika. Często o oficjalnych warunkach takich stron, jest wymagana zgoda udostępnienie twórcom aplikacji pełnego wglądu do treści naszych rozmów.
Dezinformacja
AI potrafi generować teksty, obrazy i filmy, które są nieodróżnialne od prawdziwych. To otwiera drogę do rozprzestrzeniania dezinformacji na niespotykaną wcześniej skalę. Sfabrykowane artykuły prasowe, fałszywe wypowiedzi polityków, zmanipulowane zdjęcia historyczne – wszystko to może być tworzone automatycznie i masowo.
Dla pokolenia, które dorastało w czasach, gdy to, co wydrukowane w gazecie, uznawane było za wiarygodne, ta nowa rzeczywistość może być szczególnie myląca. Dlatego tak ważne jest rozwijanie krytycznego myślenia i sceptycyzmu wobec informacji z internetu. Jeśli coś brzmi zbyt sensacyjnie, zbyt idealnie dopasowane do czyichś przekonań lub wywołuje silne emocje, warto zweryfikować to w niezależnych źródłach zanim się tym podzielimy.
Jak rozmawiać z dziadkami o AI
Rozmawiając z seniorami o sztucznej inteligencji, unikaj żargonu technicznego. Używaj prostych analogii i konkretnych przykładów z ich życia. Zamiast mówić o algorytmach uczenia maszynowego, pokaż, jak działa rozpoznawanie twarzy w galerii zdjęć. Zamiast tłumaczyć architekturę sieci neuronowych, wyjaśnij, jak asystent głosowy uczy się rozumieć akcent dziadka.
Najważniejsze jest wyrobienie w nich zdrowej dozy sceptycyzmu bez впадania w paranoję. AI to narzędzie, nienajlepsze ani najgorsze. Może służyć dobrym i złym celom. Kluczem jest świadomość. Dziadek powinien wiedzieć, że jeśli coś wydaje się podejrzane, prawdopodobnie jest podejrzane. Że prawdziwe instytucje nigdy nie proszą o hasła czy kody PIN przez telefon. Że można zadzwonić do banku pod oficjalny numer, jeśli coś budzi wątpliwości.
Warto też pokazać praktyczne korzyści. Zainstaluj aplikację do wideorozmów i naucz, jak z niej korzystać. Ustaw przypomnienia o lekach w telefonie. Pokaż, jak zadawać pytania asystentowi głosowemu. Im więcej pozytywnych doświadczeń z technologią będą mieli seniorzy, tym mniej będą się jej obawiać i tym lepiej będą potrafili ocenić, kiedy coś jest niezgodne z normą.
Bądź cierpliwy. To, co dla ciebie jest oczywiste, dla kogoś, kto przez większość życia nie miał do czynienia z komputerami, może być zupełnie nowym i obcym światem. Powtarzaj wyjaśnienia, zachęcaj do zadawania pytań, chwal za postępy. I przede wszystkim – bądź dostępny. Wiedza, że mogą do ciebie zadzwonić, gdy coś jest niejasne lub budzi wątpliwości, może być najlepszą ochroną przed oszustwami i pomyłkami.
Sztuczna inteligencja to jeden z najważniejszych wynalazków naszych czasów, porównywalny w znaczeniu do elektryczności czy internetu. Zmienia świat w sposób fundamentalny i nieodwracalny. Seniorzy mają prawo być częścią tej transformacji, nie tylko biernymi obserwatorami, ale świadomymi uczestnikami. Mają prawo korzystać z dobrodziejstw AI i prawo być chronieni przed jej nadużyciami.
Rozmowa z dziadkiem o sztucznej inteligencji to inwestycja w jego bezpieczeństwo, samodzielność i jakość życia. To także okazja do zbliżenia pokoleń, które często wydają się oddzielone przepaścią technologiczną. Bo ostatecznie technologia nie dzieli – dzielą ludzie, którzy nie rozmawiają ze sobą o rzeczach, które są ważne. A AI zdecydowanie do takich należy.
